Gazeteci ve yazar Melih Bayram Dede, dijital yayıncılığın yaygınlaşmasına rağmen e-kitapların uzun vadede basılı kitaplara kıyasla ciddi erişim ve arşivleme sorunları barındırdığına dikkat çekti. Dede, teknolojik dönüşümün e-kitapları her zaman daha avantajlı hâle getirmediğini, aksine bazı durumlarda erişimi zorlaştırdığını vurguladı.
Basılı kitapların fiziksel olarak korunabildiği sürece yıllar sonra bile aynı okuma deneyimini sunduğunu belirten Dede, dijital yayınların ise teknolojiye bağımlı yapısı nedeniyle hızla eskiyebildiğini ifade etti. Dosya formatlarının değişmesi, cihazların güncelliğini yitirmesi ve platform bağımlılığı gibi etkenlerin, yıllar önce satın alınan e-kitapların açılamaz hâle gelmesine yol açabildiğini söyledi.
Platform bağımlılığı erişimi zorlaştırıyor
Melih Bayram Dede, e-kitapların en önemli sorunlarından birinin platform bağımlılığı olduğuna işaret etti. Bir e-kitabın satın alındığı dijital platform dışında çoğu zaman kullanılamadığını belirten Dede, farklı platformların kullandığı şifreleme ve koruma sistemlerinin, kullanıcıları aynı içeriği yeniden satın almaya zorlayabildiğini kaydetti.
Bu durumun özellikle arşivleme ve uzun vadeli erişim açısından ciddi bir dezavantaj oluşturduğunu vurgulayan Dede, dijital haklar yönetimi (DRM) uygulamalarının kullanıcıların sahiplik algısını da zayıflattığını dile getirdi.
“E-kitaplar basılı kitaplardan daha hızlı eskir”
Dede, e-kitapların teknolojik gelişmelere bağlı olarak daha hızlı eskidiğine yönelik eleştirilerin akademik ve sektörel çalışmalarda da yer bulduğunu hatırlattı. Glyn Moody’nin Walled Culture adlı kitabında, yayıncıların kâr gerekçesiyle e-kitapları bilinçli olarak daha kısıtlı hâle getirdiği görüşüne yer verildiğini aktaran Dede, İnternet Arşivi’nin kurucusu Brewster Kahle’nin de e-kitapların basılı kitaplara kıyasla daha çabuk işlevsizleştiğini savunduğunu belirtti.
Yeni metin tanıma, analiz ve arşivleme teknolojileri ortaya çıktıkça, mevcut e-kitapların yeni formatlara dönüştürülmesi gerektiğini ifade eden Dede, bu sürecin çoğu zaman yeni telif anlaşmaları, teknik uyarlamalar ve yüksek maliyetler anlamına geldiğini söyledi.
Dijital arşivlerin maliyeti sanılandan yüksek
Melih Bayram Dede’ye göre e-kitapların saklandığı dijital depolama ortamları da sürekli değişiyor. Manyetik bantlardan sabit disklere, ardından SSD’lere uzanan bu dönüşümün, dijital arşivlerin düzenli olarak taşınmasını ve güncellenmesini zorunlu kıldığını belirten Dede, bunun hem teknik hem de ekonomik bir yük oluşturduğunu vurguladı.
Bu nedenle e-kitapların uzun vadede her zaman daha ucuz bir seçenek olarak görülmemesi gerektiğini ifade eden Dede, dijital arşivleri güvenli ve erişilebilir tutmanın ciddi bir çaba gerektirdiğini söyledi.
Dijital miras için yasal düzenleme çağrısı
Açıklamalarında e-kitapların yanı sıra müzik, film ve video oyunları gibi tüm dijital içeriklerin benzer riskler taşıdığına dikkat çeken Melih Bayram Dede, dijital içeriklerin gelecekte erişilemez hâle gelmemesi için yasal düzenlemelere ihtiyaç olduğunu belirtti.
Dede, insanlığın dijital mirasının korunabilmesi için kullanıcıların satın aldıkları içerikler üzerinde daha güçlü haklara sahip olması gerektiğini ifade ederek, aksi hâlde bugün edinilen pek çok dijital içeriğin ileride kullanılamaz duruma düşebileceği uyarısında bulundu.
Melih Bayram Dede, İnsan Yayınları tarafından Mart 2004’te yayımlanan İnternet ve Liz Yayınları tarafından Şubat 2023’te yayımlanan Teknoloji ve Hayat adlı iki kitabın yazarı.
