Sovyetler Birliği, 20. yüzyılın ikinci yarısında Amerika Birleşik Devletleri ile girdiği teknolojik ve ekonomik rekabette öne geçmek adına siberNETik yaklaşımlara büyük önem vermiştir. Bu doğrultuda ortaya atılan en iddialı ve vizyoner projelerden biri, tüm ülkeyi kapsayacak bir bilgi ağı kurmayı hedefleyen OGAS (Ulusal Bilgi Toplama ve İşleme Otomatik Sistemi) projesidir. 1962 yılında başlatılan bu girişim, merkezi planlama ekonomisini bilgisayar ağlarıyla optimize etmeyi amaçlayan bir sosyalist siberNETik ağ denemesi olarak tarihe geçmiştir.
Sistemin mimarisi ve temel konsepti
OGAS projesinin ana mimarı, Sovyet siberNETik uzmanı Viktor Gluşkov olmuştur. Viktor Gluşkov, Sovyetler Birliği’ndeki kağıt üzerindeki verilerle yürütülen ekonomik planlama yöntemlerinin aynen devam etmesi durumunda, bürokrasinin 1980 yılına kadar yaklaşık 40 kat büyüyeceğini öngörmüştür. Bu devasa hantallığın önüne geçmek amacıyla teklif edilen OGAS, üç katmanlı bir ağ yapısı olarak tasarlanmıştır.
Tasarıma göre, Moskova’da ana bir bilgisayar merkezi bulunacak, buna bağlı olarak diğer büyük şehirlerde 200 kadar orta düzey merkez kurulacak ve ekonomik açıdan stratejik öneme sahip noktalarda 20.000 yerel terminal yer alacaktı. Mevcut telefon altyapısı üzerinden gerçek zamanlı iletişim kurması planlanan bu sistem, terminallerin birbiriyle doğrudan haberleşmesine de imkân tanıyacaktı. Viktor Gluşkov ayrıca, sistemin elektronik ödemeler için kullanılmasıyla Sovyetler Birliği’nin kademeli olarak parasız bir ekonomiye geçmesini de önermiştir.
Bürokratik engeller ve finansman sorunları
Proje, dönemin ABD yönetimi tarafından küresel piyasaları sarsabilecek, Sovyet ekonomisinin verimliliğini devasa ölçüde artırabilecek büyük bir tehdit olarak değerlendirilmiştir. Ancak dışarıdan gelen bu çekinceye rağmen proje, Sovyetler Birliği’nin kendi iç dinamikleri ve bürokratik çatışmaları nedeniyle hayata geçirilememiştir.
Viktor Gluşkov, 1970 yılında Politbüro üyelerine projenin tamamlanması için çağrıda bulunmuş ve bütçenin en az 100 milyar ruble (2016 yılı değerine göre yaklaşık 850 milyar ABD doları) olacağını öngörmüştür. Bu yatırımın 15 yıl içinde beş katı kazanç sağlayacağını savunsa da finansman talebi 1 Ekim 1970 tarihinde reddedilmiştir. Dönemin Sovyetler Birliği Maliye Bakanı Vasiliy Garbuzov, projeyi kendi bakanlığının yetkilerine yönelik bir tehdit olarak görmüş ve Merkez İstatistik İdaresi himayesindeki bu girişime karşı çıkmıştır. Neticede, 1971 yılındaki 24. Komünist Partisi Kongresi projeyi onaylamak yerine sadece yerel bilgi yönetim sistemlerinin genişletilmesi yönünde karar almıştır.
Projenin iptali ve siberNETik planlamanın sonu
Sovyet liderliği, 1970’lerin başından itibaren siberNETik ekonomik planlama modelinin Komünist Partisi’nin ekonomi üzerindeki mutlak kontrolünü zayıflatabileceğini düşünmeye başlamıştır. Bu durum, statükonun korunması adına projeye olan resmi ilginin tamamen sona ermesine yol açmıştır. OGAS’ın başarısızlığının ardından geliştirilen EGSVT ve SOFE gibi diğer ağ projeleri de mikrodüzeydeki bazı başarılar hariç, benzer finansman ve koordinasyon sorunları sebebiyle geniş kitlelere yayılamamıştır.
1970’lerin sonunda optik fiber ve uydu teknolojilerine dayalı “Akademset” projesi başlatılmış olsa da SSCB’nin dağılmasıyla birlikte bu sistem de tamamen yok edilmiştir. Rusya ve eski Sovyet coğrafyası, küresel internete ancak 1990 yılında Finlandiya üzerinden kurulan özel telefon hatları vasıtasıyla bağlanabilmiştir.
