Yaklaşık 2 bin yıldır kapalı halde duran ve açılmasının imkânsız olduğu düşünülen bir Herculaneum papirüsü, fiziksel olarak hiç açılmadan baştan sona okunmayı başardı. Yapay zekâ, yüksek çözünürlüklü X-ışını görüntüleme ve gelişmiş üç boyutlu modelleme tekniklerinin bir araya geldiği çalışma, antik dünyanın kayıp eserlerine ulaşma konusunda önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.
79 yılında Vezüv Yanardağı’nın patlamasıyla kül ve lav altında kalan Herculaneum kentindeki papirüsler, karbonlaşarak günümüze kadar ulaştı. Ancak bu süreçte son derece kırılgan hâle gelen tomarların açılması, metinlerin geri dönülemez biçimde zarar görmesine neden oluyordu. Bu nedenle yüzlerce papirüs bugüne kadar okunamadan mühürlü şekilde kaldı.
Yaklaşık 1,4 metrelik papirüs dijital ortamda açıldı
Araştırmacılar, PHerc. 1667 olarak kataloglanan ve “Scroll 4” adıyla bilinen papirüsü yüksek çözünürlüklü X-ışını mikro tomografi ile taradı. Daha sonra geliştirilen yazılımlar sayesinde tomarın içindeki katmanlar üç boyutlu olarak yeniden oluşturuldu ve dijital ortamda tek tek açıldı.
Makine öğrenmesi algoritmaları ise karbonlaşmış papirüs üzerindeki çıplak gözle ayırt edilmesi neredeyse imkânsız mürekkep izlerini belirleyerek okunabilir hâle getirdi. Yaklaşık 1,4 metre uzunluğundaki yazı yüzeyinde bulunan 22 sütunluk Antik Yunanca metin, ilk kez kesintisiz şekilde baştan sona okunabildi.
İlk kez eksiksiz bir Herculaneum tomarı okundu
Bilim insanları, bunun dijital yöntemlerle eksiksiz biçimde çözümlenen ilk Herculaneum papirüsü olduğunu belirtiyor. PHerc. 1667’nin dış katmanları 19. yüzyılda ve daha sonraki bazı başarısız açma girişimlerinde zarar görmüş olsa da, geriye kalan iç bölüm tamamen okunabildi. Elde edilen metinler papirüs uzmanları tarafından satır satır incelenerek doğrulandı.
Metin Stoacı felsefeye ışık tutuyor
Okunan eserin etik üzerine yazılmış Stoacı bir felsefe metni olduğu değerlendiriliyor. Metinde insan doğası, ahlâkî gelişim, dürtüler ve mutluluk kavramları ele alınıyor. Son sütunda ise ünlü Stoacı filozof Chrysippos’un yeğeni ve öğrencisi Aristocreon’un adının geçmesi, metnin MÖ 2. yüzyıla tarihlendirilmesine yardımcı oluyor. Araştırmacılar, papirüsün bazı bölümlerinin hasarlı olması nedeniyle metinde eksikler bulunduğunu, buna rağmen iki bin yıldır kimsenin okuyamadığı birçok pasajın ilk kez gün yüzüne çıkarıldığını ifade ediyor.
İki farklı papirüste de önemli keşifler yapıldı
Çalışma yalnızca PHerc. 1667 ile sınırlı kalmadı. PHerc. Paris 4 adlı başka bir tomar üzerinde daha yüksek çözünürlüklü taramalar gerçekleştirildi. Böylece mürekkep izleri ilk kez doğrudan üç boyutlu X-ışını verilerinde görünür hâle geldi. Yeni sonuçların, 2023 yılında Vesuvius Challenge kapsamında elde edilen okuma sonuçlarını bağımsız olarak doğruladığı belirtildi.
Bir diğer papirüs olan PHerc. 139’da ise eserin başlığı ve yazarı tespit edildi. Araştırmacılar, bunun Epikürcü filozof Philodemos’un “Tanrılar Üzerine, 8. Kitap” adlı eseri olduğunu belirledi. Böylece ilk kez açılmamış bir tomarın içeriği, metnin tamamı okunmadan önce yalnızca başlığından belirlenmiş oldu.
Yapay zekâ ve senkrotron teknolojisi birlikte kullanıldı
Tarama işlemleri Fransa’nın Grenoble kentindeki Avrupa Senkrotron Radyasyon Tesisi’nde (ESRF) bulunan BM18 ışın hattında gerçekleştirildi. Araştırmacılar, yüksek çözünürlüklü faz kontrastlı X-ışını mikro tomografisi kullanarak tomarın iç katmanlarını görüntüledi. Daha sonra geliştirilen yapay zekâ modelleri, karbonlaşmış papirüs ile neredeyse aynı özellikleri taşıyan mürekkep izlerini ayırt ederek metni görünür hâle getirdi. Elde edilen tüm veriler, oluşturulan dijital yüzeyler, transkripsiyonlar ve kullanılan yazılım kodları açık erişim olarak araştırmacılarla paylaşıldı.
Yüzlerce mühürlü tomar araştırmacıları bekliyor
Çalışmanın arkasındaki ekip, geliştirilen yöntemin yalnızca tek bir papirüs için değil, yüzlerce mühürlü Herculaneum tomarına uygulanabilecek şekilde ölçeklenebilir olduğunu vurguluyor. Araştırmayı yürüten ekipte, daha önce Vesuvius Challenge yarışmasına katılarak geliştirdikleri çözümlerle ödül kazanan araştırmacılar da yer aldı. Yarışma kapsamında geliştirilen açık bilim yaklaşımının, bu büyük keşfin gerçekleşmesinde önemli rol oynadığı ifade edildi. Bilim insanları, Herculaneum Kütüphanesi’nde hâlâ yüzlerce kapalı papirüs bulunduğunu ve bu yöntem sayesinde antik döneme ait felsefe, şiir ve edebiyat eserlerinin ilk kez okunmasının mümkün olabileceğini belirtiyor.
