Melih Bayram Dede: Lambalı radyodan TikTok’a uzanan haber tüketimi dönüşümü
Gazeteci ve yazar Melih Bayram Dede, teknoloji ile medya arasındaki ilişkinin yalnızca teknik bir dönüşüm değil, aynı zamanda toplumsal bir zihniyet değişimi yarattığını söylüyor. Dede’ye göre haber üretim ve tüketim biçimleri, teknolojinin gelişmesiyle birlikte köklü bir evrim geçirdi.
Fırsat buldukça bu ilişkiye dikkat çektiğini belirten Melih Bayram Dede, haberin yalnızca nasıl üretildiğinin değil, nasıl tüketildiğinin de değiştiğini vurguluyor. Haber formatlarından anlatım biçimlerine kadar pek çok unsur, gelişen teknolojinin etkisiyle yeniden şekillendi.
Lambalı radyodan çoklu platformlara
Melih Bayram Dede’ye göre bugünün haber tüketicisi, geçmiş kuşaklarla kıyaslandığında bambaşka bir noktada duruyor. Dedelerimizin akşamları lambalı radyonun başında, cep saatlerini kurup tek sesli ajans bültenlerini dinlediği günlerin çok geride kaldığını hatırlatıyor.
Teknolojinin, habere ulaşılabilecek kanalların sayısını artırdığını belirten Dede, bugün gazete, radyo, televizyon, internet ve sosyal medya gibi pek çok mecranın aynı anda varlık gösterdiğini söylüyor. Bu çeşitliliğin, haber seçme özgürlüğünü artırdığına dikkat çekiyor.
Bilinçli haber tüketicisi olma ihtiyacı
Ancak bu bolluğun beraberinde yeni bir sorumluluk getirdiğini vurgulayan Melih Bayram Dede, bilinçli haber tüketicisi olmanın her zamankinden daha önemli hâle geldiğini ifade ediyor. Eleştirel düşünme, sorgulama ve bilgiyi farklı kaynaklardan karşılaştırarak teyit etme gibi becerilerin toplum genelinde yeterince yerleşmediğini söylüyor.
Journo Haber Tüketicisi Araştırması 2022 verilerine dikkat çeken Dede, Türkiye’de halkın yüzde 68’inin haber gündemini takip etmenin kendileri için önemli olduğunu söylediğini hatırlatıyor. Aynı araştırmaya göre nüfusun yüzde 69’u haberleri izliyor, yüzde 50’si dinliyor, yüzde 47,8’i ise okuyor.
Televizyon hâlâ lider konumda
Melih Bayram Dede’ye göre, tüm dijitalleşmeye rağmen televizyon Türkiye’de hâlâ en güçlü haber kaynağı olmayı sürdürüyor. Televizyonun erişiminin nispeten ücretsiz ve kolay olmasının, onu yaygın bir haber aracı olarak öne çıkardığını belirtiyor.
Araştırma sonuçlarına göre halkın yüzde 76,9’u televizyonu haber almak için kullanırken, yüzde 8,3’ü basılı yayınları, yüzde 5,1’i ise radyoyu tercih ediyor. Dede, bu tabloyu “alışkanlıkların gücü” olarak yorumluyor.
Dijitalde gazeteler iki cephede birden mücadele ediyor
Dijital platformlardan haber tüketimine bakıldığında ilk sırada yüzde 40,9 ile haber sitelerinin yer aldığını belirten Melih Bayram Dede, burada genellikle gözden kaçan önemli bir ayrıntıya dikkat çekiyor. Haber sitelerinin büyük bir bölümünü, aslında basılı gazetelerin internet versiyonlarının oluşturduğunu söylüyor.
Bu durumun gazeteleri iki cephede birden mücadele eder hâle getirdiğini ifade eden Dede, hem geleneksel basılı yayıncılığı sürdürmeye çalıştıklarını hem de dijital dünyada varlık göstermeye zorlandıklarını vurguluyor.
Google bir haber kaynağı mı?
Araştırmada ikinci sırada yüzde 34,3 ile Google’ın yer almasını ilginç bulduğunu söyleyen Melih Bayram Dede, Google’ın doğrudan haber üreten bir aktör olmamasına rağmen kullanıcılar tarafından haber kaynağı olarak görülmesini dikkat çekici buluyor.
Dede’ye göre bunun önemli nedenlerinden biri, internetle akıllı telefonlar üzerinden tanışan yetişkin kullanıcıların, Android cihazlarda varsayılan olarak sunulan Google Haberler servisi aracılığıyla haberlere ulaşması. Bu nedenle Google’ın, birçok kişi için bir arama motorundan ziyade bir haber platformu gibi algılandığını ifade ediyor.
Sosyal medya yaygın ama güven sorunu var
Melih Bayram Dede, internet haber siteleri ve Google’ı; Instagram, Twitter, YouTube, Facebook, WhatsApp, e-posta bültenleri, TikTok, LinkedIn ve podcast’lerin takip ettiğini hatırlatıyor. Ancak bu platformların yaygın kullanılsa da güven açısından aynı noktada olmadığını vurguluyor.
Araştırmanın güven oranlarına ilişkin bölümünün özellikle dikkat çekici olduğunu söyleyen Dede, haber tüketicilerinin sosyal medyadan haber alsalar bile televizyonu, haber sitelerini ve basılı yayınları daha güvenilir bulduğunu aktarıyor. Podcast’ler, e-bültenler ve sosyal medyanın ise hem bilinirlik hem de güven açısından daha geride kaldığını ifade ediyor.
Melih Bayram Dede, İnsan Yayınları tarafından Mart 2004’te yayımlanan İnternet ve Liz Yayınları tarafından Şubat 2023’te yayımlanan Teknoloji ve Hayat adlı iki kitabın yazarı.
